Situationeel leiderschap: de 4 stijlen en hoe je ze toepast

Situationeel leiderschap betekent dat je als leidinggevende je stijl aanpast aan wat een medewerker bij een bepaalde taak nodig heeft. Het model onderscheidt vier stijlen: instrueren, begeleiden, steunen en delegeren. Welke past, hangt af van hoe bekwaam en gemotiveerd iemand voor die specifieke taak is.

Wat is situationeel leiderschap

Situationeel leiderschap is een model dat ervan uitgaat dat er geen beste manier van leidinggeven bestaat: de juiste stijl hangt af van de medewerker en de taak. Een nieuwe collega die voor het eerst een offerte maakt, heeft iets anders nodig dan een ervaren collega die al honderd offertes heeft gemaakt.

Het model kijkt naar twee soorten gedrag van de leidinggevende:

  • Sturing: uitleggen wat er moet gebeuren, hoe en wanneer, en controleren of het goed gaat.
  • Ondersteuning: luisteren, aanmoedigen, meedenken en de medewerker betrekken bij beslissingen.

Door die twee te combineren, ontstaan vier leiderschapsstijlen. Daar staan vier ontwikkelniveaus van de medewerker tegenover. Het idee is dat je bij elk niveau de stijl kiest die past, en dat je die stijl verschuift zodra de medewerker zich ontwikkelt.

Het einddoel is dat medewerkers zelfstandig worden. Een leidinggevende die situationeel werkt, stuurt aan het begin veel en geeft steeds meer los, tot hij een taak volledig kan overdragen.

Hoe het model is ontstaan

Situationeel leiderschap werd in 1969 ontwikkeld door de Amerikaanse gedragswetenschappers Paul Hersey en Ken Blanchard. Het werd een van de meest gebruikte modellen in leiderschapstrainingen wereldwijd.

JaarGebeurtenis
1969Hersey en Blanchard publiceren het model, eerst onder de naam “life cycle theory of leadership”
Jaren 70Het model krijgt de naam situationeel leiderschap
Eind jaren 70Hersey en Blanchard gaan elk hun eigen weg en ontwikkelen ieder een eigen versie
1985Blanchard presenteert zijn versie, Situational Leadership II, in het boek Leadership and the One Minute Manager
2018Afspraak dat de versie van Blanchard SLII heet en die van Hersey Situational Leadership

Dat er twee versies bestaan, verklaart waarom bronnen verschillende namen gebruiken voor de stijlen en de niveaus. De kern is hetzelfde, maar de invulling verschilt op een paar punten. Dit artikel volgt in de basis de versie van Blanchard. Verderop staan de verschillen naast elkaar.

De vier leiderschapsstijlen

De vier stijlen van situationeel leiderschap zijn instrueren, begeleiden, steunen en delegeren, elk met een eigen mix van sturing en ondersteuning. Je kiest de stijl op basis van wat de medewerker bij een specifieke taak nodig heeft.

Model van situationeel leiderschap met de vier stijlen en de ontwikkelniveaus van de medewerker
StijlSturingOndersteuningWanneerVoorbeeldzin
S1 InstruerenVeelWeinigDe medewerker is nieuw in de taak“Zo pak je het aan, en vrijdag kijken we samen naar het resultaat.”
S2 BegeleidenVeelVeelDe medewerker leert, maar loopt vast of verliest motivatie“Waar loop je tegenaan? Ik leg uit waarom we het zo doen.”
S3 SteunenWeinigVeelDe medewerker kan het, maar twijfelt nog“Wat zou jij voorstellen? Ik denk graag mee.”
S4 DelegerenWeinigWeinigDe medewerker kan het en wil het“Het is aan jou. Laat het weten als je me nodig hebt.”

Instrueren is de meest sturende stijl. Je legt precies uit wat er moet gebeuren, hoe en wanneer, en je volgt het op de voet. Dat klinkt streng, maar voor iemand die een taak voor het eerst doet, is duidelijkheid juist prettig.

Begeleiden combineert sturing met veel aandacht voor de persoon. Je geeft nog steeds richting, maar legt uit waarom, vraagt naar ideeën en moedigt aan. Deze stijl past bij een medewerker die de eerste moeilijkheden tegenkomt.

Steunen betekent dat je de medewerker zelf laat beslissen, maar wel meedenkt en vertrouwen geeft. De medewerker kan het eigenlijk al, maar heeft nog bevestiging nodig, of is minder gemotiveerd om de taak op te pakken.

Delegeren is de meest zelfstandige stijl. Je draagt de taak volledig over, inclusief de beslissingen. Je blijft wel bereikbaar en houdt af en toe contact over de resultaten.

De vier ontwikkelniveaus van een medewerker

Het ontwikkelniveau van een medewerker wordt bepaald door twee dingen: hoe bekwaam hij is in een taak, en hoe gemotiveerd en zelfverzekerd hij die taak oppakt. Het niveau geldt per taak, niet per persoon. Een ervaren accountmanager kan bij klantgesprekken op het hoogste niveau zitten, en bij een nieuw rapportagesysteem op het laagste.

NiveauBekwaamheidBetrokkenheidHerkenbaar aanPassende stijl
D1 Enthousiaste beginnerLaagHoogWil graag, maar weet nog niet hoeS1 Instrueren
D2 Teleurgestelde leerlingLaag tot gemiddeldLaagMerkt dat het moeilijker is dan gedacht, raakt gefrustreerdS2 Begeleiden
D3 Bekwaam, maar wisselend gemotiveerdGemiddeld tot hoogWisselendKan het wel, maar twijfelt of heeft weinig zinS3 Steunen
D4 Zelfstandige presteerderHoogHoogKan het, wil het en doet het zelfstandigS4 Delegeren

Het niveau D2 wordt het vaakst gemist. Een medewerker die enthousiast begon, kan na een paar weken teleurgesteld raken. Hij merkt dat de taak lastiger is dan gedacht. Wie dan te snel loslaat omdat de medewerker “het toch al een tijdje doet”, laat hem precies op het verkeerde moment alleen.

Het model gaat ervan uit dat de medewerker de niveaus in volgorde doorloopt, van D1 naar D4. In de praktijk gaat dat lang niet altijd zo netjes. Sommige medewerkers slaan het dal van D2 over, anderen blijven er langer in hangen.

Het niveau van een medewerker bepalen

Het ontwikkelniveau bepaal je per taak, en het liefst samen met de medewerker zelf. Als je het alleen inschat, is de kans groot dat je je eigen beeld bevestigt. Een leidinggevende die graag de controle houdt, ziet sneller een medewerker die nog sturing nodig heeft.

Deze vragen helpen bij het bepalen van het niveau:

  • Over bekwaamheid: heeft de medewerker deze taak eerder gedaan? Kent hij de stappen, de kwaliteitseisen en de valkuilen? Hoe zijn de resultaten tot nu toe?
  • Over betrokkenheid: pakt hij de taak met zin op, of moet hij aangespoord worden? Vraagt hij vaak om bevestiging? Hoe reageert hij als iets tegenzit?

Let daarnaast op signalen in het gedrag van de medewerker:

  • Veel vragen over het hoe, en weinig twijfel over het waarom, wijst vaak op D1.
  • Uitstelgedrag, klagen over de taak of zichtbare frustratie wijzen vaak op D2.
  • Goede resultaten, maar toch vaak vragen of het zo goed is, wijzen vaak op D3.
  • Zelfstandig problemen oplossen en pas melden als het af is, wijst op D4.

Bespreek het niveau ook opnieuw als een taak verandert, of als je merkt dat de samenwerking stroef loopt. Vaak zit de oorzaak dan in een stijl die niet meer past bij waar de medewerker nu staat.

Uitgewerkt voorbeeld: één medewerker, vier fases

Hoe situationeel leiderschap in de praktijk werkt, zie je het best aan één medewerker die een nieuwe taak leert. Neem Lisa, binnendienstmedewerker bij een groothandel. Haar leidinggevende Karim vraagt haar om voortaan zelf de productpresentaties voor nieuwe klanten te geven.

Fase 1: enthousiaste beginner, instrueren

Lisa vindt het een leuke uitdaging, maar heeft nog nooit een presentatie voor een klant gegeven. Karim geeft haar een vaste opbouw voor de presentatie, laat haar zijn eigen presentatie bijwonen en spreekt af dat ze de eerste twee samen voorbereiden.

“Gebruik deze vijf onderdelen, in deze volgorde. Donderdag lopen we je eerste presentatie samen door.”

Fase 2: teleurgestelde leerling, begeleiden

Na drie presentaties is de eerste glans eraf. Een klant stelde vragen waar Lisa geen antwoord op had, en ze twijfelt of ze dit wel kan. Karim blijft richting geven, maar besteedt meer tijd aan haar ervaringen en legt uit hoe hij zelf met lastige vragen omgaat.

“Dat overkwam mij in het begin ook. Laten we kijken welke vragen vaker terugkomen, dan bereiden we daar antwoorden op voor.”

Fase 3: bekwaam, maar wisselend, steunen

Na een paar maanden gaan de presentaties goed. Klanten zijn tevreden, maar Lisa vraagt Karim nog geregeld om haar presentatie te controleren voordat ze die geeft. Karim laat de aanpak aan haar over en geeft vooral vertrouwen.

“Hoe zou jij deze klant aanpakken? Je presentaties zijn sterk, je hebt mijn controle eigenlijk niet meer nodig.”

Fase 4: zelfstandige presteerder, delegeren

Lisa plant en geeft de presentaties nu volledig zelfstandig, en heeft zelf een paar onderdelen verbeterd. Karim draagt de taak volledig over en bespreekt alleen eens per kwartaal de resultaten met haar.

“De klantpresentaties zijn van jou. Laat het weten als je ergens tegenaan loopt.”

Karim veranderde in dit voorbeeld niet van persoonlijkheid, maar paste zijn stijl aan aan waar Lisa stond. Krijgt Lisa later een nieuwe taak, dan begint het voor die taak weer bij fase 1.

Twee versies: Hersey en Blanchard

De versie van Hersey en die van Blanchard gebruiken dezelfde basis, maar beschrijven de medewerker anders. Het belangrijkste verschil zit in het eerste niveau. Bij Blanchard is een beginner enthousiast. Bij Hersey is een beginner juist onzeker of onwillig.

 Versie van HerseyVersie van Blanchard (SLII)
Naam van het modelSituational LeadershipSituational Leadership II
StijlenVertellen, verkopen, participeren, delegerenInstrueren, coachen, steunen, delegeren
De medewerkerGereedheid, van R1 tot R4Ontwikkelniveau, van D1 tot D4
Gebaseerd opBekwaamheid en bereidheid of zelfvertrouwenCompetentie en betrokkenheid
Eerste niveauNiet bekwaam en onzeker of onwilligNiet bekwaam, maar enthousiast
Tweede niveauNiet bekwaam, maar gemotiveerdEnige bekwaamheid, maar teleurgesteld

Voor de praktijk maakt het weinig uit welke versie je volgt. De aanbevolen stijl bij elk niveau is in beide versies grotendeels hetzelfde. Het verschil is vooral van belang als je een training volgt of een boek leest. Dan weet je waarom de termen afwijken van wat je eerder hebt geleerd.

In Nederland zijn de namen instrueren, overtuigen, participeren en delegeren het meest gangbaar. Die komen uit de versie van Hersey. Veel trainingen combineren ze met de beschrijving van de medewerker uit de versie van Blanchard.

Veelgemaakte fouten

De meeste fouten met situationeel leiderschap ontstaan doordat een leidinggevende één stijl per persoon kiest, in plaats van per taak. Daardoor wordt het model een etiket, terwijl het bedoeld is om flexibel te zijn.

Deze fouten komen het vaakst voor:

  • Eén stijl per persoon. Een medewerker is niet “een D3”, maar bij een bepaalde taak op dat niveau. Bij een andere taak kan hij beginner zijn.
  • Te snel delegeren. Een medewerker die enthousiast begint, lijkt al zelfstandig. Laat je hem dan los, dan staat hij er in de lastige fase alleen voor.
  • Blijven hangen in sturen. Een leidinggevende die moeilijk loslaat, blijft instrueren terwijl de medewerker al lang verder is. Dat voelt voor de medewerker als wantrouwen.
  • Wisselen zonder uitleg. Een medewerker die de ene keer veel sturing krijgt en de andere keer niets, vindt de leidinggevende onvoorspelbaar. Leg uit waarom je je stijl aanpast.
  • Alleen op bekwaamheid letten. Een bekwame medewerker met weinig motivatie heeft geen instructie nodig, maar aandacht voor waarom hij er weinig zin in heeft.

Het model werkt het best als het een gesprek tussen leidinggevende en medewerker is, en niet een oordeel van de leidinggevende over de medewerker.

Kritiek en beperkingen

Situationeel leiderschap is populair en herkenbaar, maar het wetenschappelijk bewijs voor het model is beperkt. Onderzoek vond vooral steun voor het advies om nieuwe en onervaren medewerkers meer te sturen. Voor de andere niveaus en stijlen was het bewijs zwak of tegenstrijdig.

De belangrijkste kritiekpunten:

  • Beperkt bewijs. Onderzoekers als Robert Vecchio toetsten het model meerdere keren, onder meer in 1987 en in 2009. Ze vonden steeds maar gedeeltelijke steun voor de adviezen.
  • Sturing en ondersteuning zijn geen tegenpolen. Het model gaat ervan uit dat je meer sturing en minder ondersteuning geeft, of andersom. In de praktijk kan een leidinggevende allebei tegelijk veel of weinig doen.
  • De inschatting is subjectief. Het niveau van de medewerker wordt meestal door de leidinggevende bepaald. Die inschatting is gekleurd door de eigen voorkeuren en verwachtingen.
  • Het kan betuttelend uitpakken. Bij hoogopgeleide professionals gaat het model uit van een leidinggevende die beter weet wat iemand nodig heeft. Dat botst met organisaties waarin professionals zelf verantwoordelijkheid dragen.
  • De niveaus zijn een vereenvoudiging. Medewerkers doorlopen de vier niveaus in de praktijk zelden netjes in volgorde.

Dat maakt het model niet waardeloos. Als denkkader helpt het om bewust stil te staan bij wat een medewerker nodig heeft, in plaats van iedereen op dezelfde manier aan te sturen. Het werkt het best bij nieuwe medewerkers en nieuwe taken, en als het samen met de medewerker wordt ingevuld.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen situationeel leiderschap en dienend leiderschap?

Bij situationeel leiderschap past de leidinggevende zijn stijl steeds aan, van veel sturing tot volledig delegeren. Bij dienend leiderschap is de houding vast: de leidinggevende stelt zich in dienst van de medewerkers en richt zich vooral op hun groei en welzijn. Dienend leiderschap komt het dichtst bij de stijlen steunen en delegeren, maar zonder de periodes van sterke sturing.

Situationeel leiderschap is in de eerste plaats bedoeld voor de relatie tussen een leidinggevende en één medewerker, bij één taak. Toch kun je het ook toepassen op een team. Een nieuw samengesteld team heeft vaak meer structuur nodig, een ervaren team meer ruimte. Binnen het team blijven individuele verschillen wel bestaan. Een gezamenlijke stijl voor het team vervangt dus niet de afstemming per medewerker.

Situationeel leidinggeven leer je het best door te oefenen met echte situaties uit je eigen team. Veel trainingsbureaus bieden trainingen aan, vaak van een of twee dagen, met oefeningen en rollenspellen. Je kunt ook zelf beginnen: kies per medewerker één taak, bepaal samen het niveau en kies bewust een stijl. Evalueer na een paar weken of het werkt.

Foto van Lisa de Bruin
Lisa de Bruin

Lisa de Bruin richt zich op werk en software. Ze verdiept zich in de tools en werkwijzen die het dagelijks werk makkelijker maken, van planning en samenwerking tot automatisering. Daarbij kijkt ze kritisch naar wat een oplossing echt oplevert, voorbij de beloftes van de makers.