Activity based costing (ABC) is een kostprijsmethode waarbij kosten van productiemiddelen via kostenverdeelsleutels aan activiteiten worden toegewezen, en vervolgens de kosten van die activiteiten via activiteitenverdeelsleutels aan kostenobjecten worden gekoppeld. Kostenobjecten zijn concreet: een product, een dienst, een contract, een project of een distributiekanaal. Daarmee verschilt ABC fundamenteel van conventionele methoden, die indirecte kosten grofweg over afdelingen verdelen zonder rekening te houden met het werkelijke verbruik.
Bij Ondernemersvizier zien we dat organisaties die met ABC aan de slag gaan, vaak verrast zijn door de inzichten die de methode oplevert. Kosten die jarenlang onzichtbaar bleven, krijgen ineens een naam en een oorzaak.
Oorsprong en ontwikkeling van activity based costing
De concepten achter ABC zijn ontwikkeld in de Amerikaanse maakindustrie tijdens de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Het Consortium for Advanced Management-International (CAM-I) speelde een bepalende rol bij het bestuderen en formaliseren van de principes. In het begin van de jaren negentig ontwikkelde CAM-I ook een eenduidig begrippenkader voor de methode.
ABC werd in 1987 voor het eerst helder beschreven door Robert S. Kaplan en William J. Bruns in hun boek Accounting and Management: A Field Study Perspective. Robin Cooper en Robert S. Kaplan brachten de methode in 1988 breder onder de aandacht via artikelen in de Harvard Business Review. In 1999 schreef Peter F. Drucker over ABC in Management Challenges of the 21st Century.
De methode verloor terrein in de jaren negentig ten opzichte van alternatieven zoals de balanced scorecard en economic value added, ook ontwikkeld door Kaplan. Een onafhankelijk rapport uit 2008 concludeerde dat handmatig uitgevoerde ABC een inefficiënt gebruik van middelen was. Dat leidde mede tot de ontwikkeling van time-driven activity based costing, een variant die tijd als centrale verklarende factor gebruikt. Robert S. Kaplan en Steven R. Anderson beschreven deze aanpak in 2007 in hun boek Time-driven activity based costing, a simpler and more powerful path to higher profits.
Hoe de methode in vijf stappen werkt
ABC is geen eenmalige berekening maar een gestructureerd proces. De vijf stappen geven houvast bij de uitvoering.
- Identificeer alle relevante activiteiten binnen de organisatie en breng de bijbehorende kosten in kaart.
- Wijs de kosten van productiemiddelen, zoals personeel, installaties, gebouwen, technologie en kantoormateriaal, toe aan de activiteiten via resource drivers. Voorbeelden van zulke drivers zijn het aantal bestede uren, het aantal vierkante meters vloeroppervlak of het aantal FTE’s.
- Koppel de activiteiten aan producten of diensten via activity drivers. Die drivers meten de frequentie en intensiteit waarmee een kostenobject een beroep doet op een activiteit.
- Analyseer de ABC-data. Welke activiteiten zijn duur? Waar zit verspilling? Welke producten of diensten zijn minder winstgevend dan gedacht?
- Neem beslissingen op basis van de uitkomsten, over prijsstelling, procesverbetering of productportfolio.
Een ABC-project kent ook bredere projectfasen: een voorbereidingsfase, het ontwerp van het model, de technische en organisatorische implementatie, en de uitrol van informatie naar de gebruikers.
Cost drivers: de kern van de toewijzing
Een cost driver is de factor die het kostenniveau van een activiteit bepaalt. Zonder de juiste cost drivers is een ABC-model niet betrouwbaar. De keuze ervan vraagt dan ook inzicht in de werkelijke gang van zaken binnen processen.
Praktische voorbeelden van cost drivers zijn het aantal orders, het aantal machine-instellingen, het aantal klantvragen en het aantal inspecties. Elk van deze maatstaven legt een verband tussen een activiteit en de kosten die daardoor ontstaan. Wanneer een product veel inspecties vereist, draagt het meer aan de inspectiekosten bij dan een product dat zelden gecontroleerd wordt. Dat verschil blijft onzichtbaar in een traditioneel systeem maar wordt met ABC direct inzichtelijk.
Wanneer levert activity based costing de meeste waarde op
ABC is niet voor elke organisatie even zinvol. De methode levert het meest op wanneer aan een of meer van de volgende voorwaarden wordt voldaan.
- Het aandeel indirecte kosten in de totale kostenstructuur is relatief hoog.
- De organisatie biedt veel verschillende producten of diensten aan.
- Processen zijn complex en indirecte kosten zijn lastig zichtbaar te maken.
- Er is behoefte aan strategische kostprijzen of kostenreductiemogelijkheden.
ABC is bovendien niet beperkt tot productiebedrijven. De methode is ook toepasbaar in handel, dienstverlening, gemeenten, woningcorporaties en de zorgsector. De Britse politie werkt er verplicht mee sinds het belastingjaar 2003-04, als onderdeel van het nationale politieplan voor Engeland en Wales. Het Amerikaanse Korps Mariniers startte in 1999 met de toepassing ervan.
ABC en Lean: twee methoden die elkaar versterken
ABC en Lean vullen elkaar op een logische manier aan. Lean vraagt of een activiteit waarde toevoegt voor de klant. ABC beantwoordt hoeveel die activiteit kost. Samen geven ze een compleet beeld: niet alleen welke activiteiten overbodig zijn, maar ook wat het oplevert als ze worden aangepakt.
ABC maakt verborgen verspilling concreet. Wachttijden, dubbel werk, overprocessing en onnodige controles worden zichtbaar als kostenpost. Dat maakt het makkelijker om verbeterprojecten te prioriteren op basis van financieel effect in plaats van op gevoel.
Beperkingen en alternatieven
ABC heeft ook nadelen. Het verzamelen van data kost tijd en vraagt diepgaand inzicht in processen. Voor organisaties met eenvoudige processen kan de methode te uitgebreid zijn en meer beheerslast opleveren dan ze aan inzicht oplevert. Een onafhankelijk rapport uit 2008 wees al op de inefficiëntie van handmatig uitgevoerde ABC.
Wanneer processen veranderen, moeten cost drivers en activiteiten worden bijgewerkt. Dat vraagt voortdurende aandacht en maakt ABC minder geschikt als eenmalige exercitie. Alternatieve kostprijsmethoden zijn de kostenverdeelstaat, direct costing en variable costing, elk met een ander accent op vaste en variabele kosten.
Voor de softwareondersteuning zijn drie typen tools beschikbaar: spreadsheetprogramma’s voor eenvoudige toepassingen, standaard ABC-softwarepakketten en geïntegreerde ABC-modules binnen een ERP-pakket. De keuze hangt af van de complexiteit van het model en de mate van integratie die de organisatie nastreeft. Bij Ondernemersvizier adviseren we om die keuze pas te maken nadat het model op papier goed is doordacht, zodat de software het proces ondersteunt in plaats van stuurt.


